Μια νομική προσέγγιση υπό το πρίσμα του ενωσιακού δικαίου, της νομολογίας του ΔΕΕ και των διεθνών πρακτικών αστυνομικών προσλήψεων.
Η πρόσβαση στη δημόσια απασχόληση συνδέεται άμεσα με τις αρχές της ίσης μεταχείρισης, της αξιοκρατίας και της χρηστής διοίκησης. Ιδιαίτερα όταν πρόκειται για την πρόσληψη προσωπικού σε σώματα ασφαλείας, η ανάγκη διασφάλισης υψηλών επαγγελματικών προτύπων οφείλει να συνδυάζεται με την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και τη διαμόρφωση αντικειμενικών κριτηρίων επιλογής.
Η πρόσφατη συζήτηση σχετικά με την ενδεχόμενη μείωση του ανώτατου ηλικιακού ορίου πρόσληψης στην Αστυνομία Κύπρου (από μέχρι 35 χρονών σε μέχρι 28 χρονών) επαναφέρει ένα ουσιαστικό νομικό και θεσμικό ερώτημα: Κατά πόσο η χρονολογική ηλικία αποτελεί αναγκαίο και αναλογικό κριτήριο αποκλεισμού από μια διαδικασία επιλογής, όταν η σωματική, γνωστική και ψυχολογική καταλληλότητα μπορούν να αξιολογηθούν μέσω αντικειμενικών εξετάσεων;
Το ερώτημα δεν αφορά την υποβάθμιση των απαιτήσεων του αστυνομικού επαγγέλματος. Αντιθέτως, αφορά τη δυνατότητα διαμόρφωσης ενός συστήματος επιλογής το οποίο να διασφαλίζει ταυτόχρονα υψηλή επιχειρησιακή επάρκεια και ουσιαστική ισότητα ευκαιριών.
Η εξέταση του ζητήματος προϋποθέτει την προσέγγιση του υπό το πρίσμα του ευρωπαϊκού δικαίου, της νομολογίας του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των πρακτικών που εφαρμόζονται σε άλλα αστυνομικά σώματα.
Η ηλικία συνιστά αντικειμενικό βιολογικό και χρονικό χαρακτηριστικό. Δεν αποτελεί, ωστόσο, αυτοτελή και αλάνθαστο δείκτη της επαγγελματικής ικανότητας ενός προσώπου.
Η σωματική κατάσταση, η ψυχολογική ανθεκτικότητα, η κρίση, η πειθαρχία και η ικανότητα ανταπόκρισης σε απαιτητικές συνθήκες διαφοροποιούνται μεταξύ των ανθρώπων και δεν καθορίζονται αποκλειστικά από το έτος γέννησης τους.
Επομένως, ο γενικός αποκλεισμός υποψηφίων που έχουν υπερβεί συγκεκριμένο ηλικιακό όριο εγείρει ερωτήματα ως προς την αναγκαιότητα του μέτρου, ιδιαίτερα όταν εφαρμόζεται ανεξαρτήτως προηγούμενης επαγγελματικής εμπειρίας, φυσικής κατάστασης ή δυνατότητα επιτυχίας σε διαδικασίες αξιολόγησης.
Η δημόσια διοίκηση οφείλει να εξετάζει κατά πόσο οι περιορισμοί που επιβάλλει εξυπηρετούν συγκεκριμένους και τεκμηριωμένους σκοπούς και εάν οι σκοποί αυτοί μπορούν να επιτευχθούν με λιγότερο περιοριστικά μέσα.
Η Οδηγία 2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου της 27ης Νοεμβρίου 2000 η οποία ενσωματώθηκε στην κυπριακή έννομη τάξη με τον νόμο περί της Ίσης Μεταχείρισης στην Απασχόληση και την εργασία (Ν.58(Ι)/2004), θεσπίζει γενικό πλαίσιο για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία, περιλαμβάνοντας την απαγόρευση διακρίσεων λόγω ηλικίας. Η αρχή της ισότητας και της απαγόρευσης των διακρίσεων ορίζεται στο Άρθρο 28 του Συντάγματος της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Το άρθρο 3 της Οδηγίας καλύπτει, μεταξύ άλλων, τους όρους πρόσβασης στην απασχόληση, συμπεριλαμβανομένου του δημόσιου τομέα.
Παράλληλα, το άρθρο 21 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατοχυρώνει την απαγόρευση διακρίσεων λόγω ηλικίας, εντός του πεδίου εφαρμογής του ενωσιακού δικαίου.
Ωστόσο, η προστασία αυτή δεν είναι απόλυτη.
Το άρθρο 4 παράγραφος 1 της Οδηγίας επιτρέπει διαφορετική μεταχείριση όταν χαρακτηριστικό συνδεόμενο με προστατευόμενο λόγο διάκρισης αποτελεί ουσιαστική και καθοριστική επαγγελματική προϋπόθεση, υπό την προϋπόθεση ότι ο σκοπός είναι θεμιτός και η απαίτηση αναλογική.
Επιπλέον, το άρθρο 6 παράγραφος 1 προβλέπει δυνατότητα δικαιολόγησης ορισμένων διαφοροποιήσεων λόγω ηλικίας, όταν επιδιώκεται θεμιτός στόχος και τα χρησιμοποιούμενα μέσα είναι πρόσφορα και αναγκαία.
Ιδιαίτερη σημασία παρουσιάζει το άρθρο 8 του περί Ίσης Μεταχείριση στην Απασχόληση και την εργασια Νόμου του 2004 (Ν.58(Ι)/2004), το οποίο επιτρέπει υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις τον καθορισμό ανωτάτων ηλικιακών ορίων πρόσληψης. Η νομοθετική αυτή δυνατότητα δεν συνιστά ανεπιφύλακτη εξουσιοδότηση επιβολής οποιουδήποτε ηλικιακού περιορισμού. Αντιθέτως, προϋποθέτει αντικειμενική δικαιολόγηση και συμμόρφωση προς τις απαιτήσεις της προσφοροτητας και της αναγκαιότητας.
Συνεπώς, το ουσιαστικό νομικό ζήτημα δεν περιορίζεται στο κατά πόσο υφίσταται διαφορετική μεταχείριση. Επεκτείνεται στο εάν αυτή δικαιολογείται αντικειμενικά και πληροί τις απαιτήσεις της αναλογικότητας.
Η νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναδεικνύει την ανάγκη ουσιαστικής αξιολόγησης των πραγματικών απαιτήσεων κάθε κατηγορίας αστυνομικών καθηκόντων.
Στην υπόθεση C-416/13, Vital Pérez, με απόφαση της 13ης Νοεμβρίου 2014, το Δικαστήριο έκρινε ότι η Οδηγία 2000/78/ΕΚ αντιτίθεται στη συγκεκριμένη εθνική ρύθμιση που καθόριζε ανώτατο όριο ηλικίας 30 ετών για την πρόσληψη στην τοπική αστυνομία της Ισπανίας.
Το Δικαστήριο έλαβε υπόψη, μεταξύ άλλων, ότι οι απαιτούμενες σωματικές ικανότητες μπορούσαν να αξιολογηθούν μέσω προβλεπόμενων δοκιμασιών φυσικής κατάστασης.
Η απόφαση καταδεικνύει ότι η επίκληση της σωματικής ικανότητας δεν αρκεί αυτομάτως για την δικαιολόγηση ενός γενικού ηλικιακού αποκλεισμού.
Αντιθέτως, στην υπόθεση C-258/15, Salaberria Sorondo, με απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2016, το Δικαστήριο έκρινε συμβατό με το ενωσιακό δίκαιο συγκεκριμένο ηλικιακό όριο 35 ετών για την πρόσληψη αστυνομικών στη Χώρα των Βάσκων, επειδή η αστυνομία της Χώρας των Βάσκων (Ertzaintza) ασκεί αποκλειστικά μάχιμα επιχειρησιακά καθήκοντα (καταστολή. Δημόσια τάξη) και όχι διοικητικά καθήκοντα (τα οποία ανατίθενται σε άλλους υπαλλήλους), σε αντίθεση με την Κυπριακή Αστυνομία, όπου τα μέλη της στελεχώνουν ένα ευρύ φάσμα τμημάτων (διοικητικά, ανακριτικά, επιστημονικά, γραφειακά κτλπ).
Η κρίση στηρίχθηκε στη φύση των επιχειρησιακών και εκτελεστικών καθηκόντων, στις απαιτούμενες σωματικές ικανότητες και στις ανάγκες διατήρησης της επιχειρησιακής αποτελεσματικότητας.
Περαιτέρω, στην υπόθεση C-304/21, Ministero dell’Interno, με απόφαση της 17ης Νοεμβρίου 2022, το Δικαστήριο εξέτασε ηλικιακό όριο 30 ετών για την πρόσληψη αστυνομικών επιθεωρητών στην Ιταλία, επισημαίνοντας τη σημασία της πραγματικής φύσης των καθηκόντων και της δυνατότητας αξιολόγησης των απαιτούμενων ικανοτήτων με κατάλληλες δοκιμασίες προς τον επιδιωκόμενο σκοπό μέσω λιγότερων περιοριστικών μέτρων.
Επιπλέων, στην υπόθεση Ferrero Quintana κατά Ισπανίας, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι δεν υπήρξε παραβίαση της ΕΣΔΑ εξαιτίας του συγκεκριμένου ορίου ηλικίας 35 ετών για την πρόσληψη στην αστυνομία της χώρας των Βάσκων.
Οι αποφάσεις αυτές επιβεβαιώνουν ότι η νομιμότητα ενός ηλικιακού περιορισμού δεν μπορεί να κρίνεται αφηρημένα. Απαιτείται εξέταση της φύσης των καθηκόντων, των πραγματικών αναγκών της υπηρεσίας και της ύπαρξης εναλλακτικών μέσων αξιολόγησης.
Η απουσία γενικού ανώτατου ηλικιακού ορίου δεν αποτελεί άγνωστη πρακτική στην οργάνωση σύγχρονων αστυνομικών σωμάτων.
Ενδεικτικά, η New Zealand Police στη Νέα Ζηλανδία και η Victoria Police στην Αυστραλία εφαρμόζουν διαδικασίες πρόσληψης χωρίς γενικό ανώτατο ηλικιακό όριο, διατηρώντας απαιτήσεις σωματικής, ιατρικής και άλλης επαγγελματικής καταλληλότητας.
Αντίστοιχες προσεγγίσεις απαντώνται και σε άλλα αστυνομικά σώματα, όπως η Tasmania Police στην Αυστραλία και η Ministry of Defence Police στο Ηνωμένο Βασίλειο. Μάλιστα η βρετανική Ministry of Defence Police απαιτεί αξιολόγηση φυσικής κατάστασης σχετική με τα καθήκοντα, παρότι δεν θέτει ανώτατο ηλικιακό όριο.
Η ύπαρξη τέτοιων συστημάτων δεν αποδεικνύει αυτομάτως την υπεροχή τους έναντι άλλων μοντέλων πρόσληψης. Καταδεικνύει, ωστόσο, ότι η αξιολόγηση χωρίς γενικό ηλικιακό αποκλεισμό αποτελεί εφαρμόσιμη διοικητική επιλογή.
Η συγκριτική αυτή εμπειρία θα μπορούσε να αξιοποιηθεί στην Κύπρο, με την απαραίτητα προσαρμογή στις επιχειρησιακές ανάγκες και στο θεσμικό πλαίσιο της Κυπριακής Αστυνομίας.
Η ηλικιακή διαφοροποίηση συνδέεται και με ένα ευρύτερο ζήτημα αξιοποίησης του ανθρώπινου δυναμικού.
Υποψήφιοι μεγαλύτερης ηλικίας ενδέχεται να διαθέτουν επαγγελματική εμπειρία, εξειδικευμένες γνώσεις, διοικητικές ικανότητες ή προηγούμενη υπηρεσία σε απαιτητικά περιβάλλοντα.
Αντίστοιχα, νεότεροι υποψήφιοι δύνανται να διαθέτουν εξαιρετική φυσική κατάσταση, προσαρμοστικότητα και σημαντικές δυνατότητες μακροχρόνιας επαγγελματικής εξέλιξης.
Η αξιοκρατική επιλογή δεν προϋποθέτει προνομιακή μεταχείριση οποιασδήποτε ηλικιακής ομάδας. Προϋποθέτει αξιολόγηση με αντικειμενικά, διαφανή και συναφή προς τα καθήκοντα κριτήρια.
Η επαγγελματική εμπειρία μπορεί να αποτελεί αξιολογήσιμο προσόν, χωρίς να υποκαθιστά τις απαιτούμενες εξετάσεις ή την επιχειρησιακή καταλληλότητα.
Παράλληλα, ένα από τα επιχειρήματα υπέρ των ηλικιακών περιορισμών είναι η ανάγκη διασφάλισης επαρκούς διάρκειας υπηρεσίας πριν από τη συνταξιοδότηση, ώστε να αξιοποιείται η επένδυση στην εκπαίδευση του προσωπικού.
Το επιχείρημα αυτό δεν μπορεί να απορριφθεί χωρίς εξέταση. Ωστόσο, η πραγματική οικονομική και διοικητική του βαρύτητα πρέπει να αξιολογείται βάσει στοιχείων, όπως το κόστος εκπαίδευσης, η διάρκεια παραγωγικής υπηρεσίας, οι μισθολογικές και συνταξιοδοτικές υποχρεώσεις και η αξιοποίηση προϋπάρχουσας εμπειρίας. Η πρόσληψη ενός νεότερου υποψήφιου συνεπάγεται δυνητικά περισσότερα χρόνια υπηρεσίας, αλλά και μεγαλύτερη συνολική διάρκεια μισθολογικών υποχρεώσεων. Αντίστοιχα, η πρόσληψη μεγαλύτερου υποψήφιου ενδέχεται να προσφέρει μικρότερη περίοδο υπηρεσίας, αλλά και άμεση αξιοποίηση ορισμένων ήδη αποκτημένων δεξιοτήτων.
Η οικονομική αποτελεσματικότητα πρέπει, συνεπώς, να αξιολογείται συνολικά και όχι αποκλειστικά με βάση την ηλικία πρόσληψης.
Στο πλαίσιο του δημόσιου διαλόγου μπορούν να εξεταστούν δύο διαφορετικές προσεγγίσεις.
Η πρώτη αφορά την πλήρη κατάργηση του γενικού ανώτατου ηλικιακού ορίου. Η δυνατότητα συμμετοχής στις διαδικασίες πρόσληψης θα μπορούσε να εξαρτάται από την επιτυχία σε αντικειμενικές γραπτές, αθλητικές, ιατρικές και ψυχολογικές αξιολογήσεις, με ενιαίες ελάχιστες απαιτήσεις που ανταποκρίνονται στα ουσιώδη καθήκοντα της θέσης.
Η δεύτερη αφορά την αύξηση του ανώτατου ηλικιακού ορίου στα 50 έτη. Η επιλογή αυτή θα διεύρυνε σημαντικά την πρόσβαση, διατηρώντας παράλληλα ένα ανώτατο ηλικιακό κριτήριο. Ωστόσο, και το συγκεκριμένο όριο θα έπρεπε να αιτιολογηθεί αντικειμενικά, ώστε να μην αποτελεί απλώς αντικατάσταση ενός περιορισμού από έναν άλλον.
Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, η διατήρηση υψηλών επαγγελματικών απαιτήσεων παραμένει αναγκαία.
Επιπλέον, θα μπορούσε να εξεταστεί η περιοδική αξιολόγηση επιχειρησιακής επάρκειας κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας, ανάλογα με τη φύση των καθηκόντων.
Πριν από οποιαδήποτε απόφαση αναθεώρησης του ηλικιακού ορίου, θα ήταν χρήσιμο να παρουσιαστούν τα στοιχεία στα οποία στηρίζεται η ανάγκη διατήρησης, μείωσης ή αύξησης του. Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι πραγματικές επιχειρησιακές απαιτήσεις, η αποτελεσματικότητα των υφιστάμενων δοκιμασιών, οι ανάγκες στελέχωσης και η δυνατότητα εφαρμογής λιγότερο περιοριστικών μέτρων.
Η διαφάνεια στην αιτιολόγηση των διοικητικών επιλογών συμβάλλει στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς τους δημόσιους θεσμούς.
Η διασφάλιση της επιχειρησιακής αποτελεσματικότητας της Αστυνομίας αποτελεί θεμιτό και ουσιώδη στόχο δημόσιου συμφέροντος.
Η επίτευξη αυτού του στόχου, ωστόσο, οφείλει να συνδυάζεται με την αρχή της ίσης μεταχείρισης και την υποχρέωση αναλογικής άσκησης της δημόσιας εξουσίας.
Η ευρωπαϊκή νομολογία δεν επιβάλλει γενική κατάργηση των ηλικιακών περιορισμών ούτε αποκλείει τη δικαιολόγηση τους σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Απαιτεί, όμως, την ουσιαστική εξέταση των περιστάσεων και των επαγγελματικών απαιτήσεων που καθιστούν έναν περιορισμό αναγκαίο.
Υπό αυτό το πρίσμα, η πλήρης κατάργηση του γενικού ανώτατου ηλικιακού ορίου ή, εναλλακτικά, η ουσιαστική αύξηση του αποτελούν επιλογές που αξίζουν τεκμηριωμένη θεσμική εξέταση.
Το ουσιαστικό ζητούμενο δεν είναι να προσαρμοστούν οι απαιτήσεις του επαγγέλματος στην ηλικία των υποψηφίων, αλλά να διασφαλιστεί ότι η ηλικία δεν υποκαθιστά αδικαιολόγητα την αντικειμενική αξιολόγηση της καταλληλότητας τους.
Η αξιοκρατία δεν εξαντλείται στην εφαρμογή ενιαίων κριτηρίων επιλογής. Προϋποθέτει, πρωτίστως, ότι κάθε πρόσωπο έχει τη δυνατότητα να αξιολογηθεί βάσει των πραγματικών του ικανοτήτων, εκτός εάν ο αποκλεισμός του δικαιολογείται από αντικειμενικούς, αναγκαίους και αναλογικούς λόγους.
